Vera Vratuša(-Žinjić)
Filozofski fakultet, Beograd
2003Bb “"Protivrečnosti institucionalizacije “tranzicije” i suprotstavljene strategije  transformacije institucija u eposi globalne krize prelaza” (Contradictions of Institutionalization of ‘Tranzition’ and Confronted Strategies of Institutional Transformation in the Epoch of the Transition Crisis)", Vreme globalizacije (The Time of Globalisation), Dom Kulture Studentski Grad. Beograd, ISBN 86-7933-015-9, 134-145
http://www.veravratusa.org/biblio.html

Abstract:
After exposition of the theoretical framework and practical interests for the analysis of the contradictions of the “transition’s” institutionalization  and of the opposed strategies of the institutions’s transformation in the epoch of worldwide transition crisis, the author analyses the present state of (self) reflection and (self) organization concerning this complex of problems in Serbia. 
Key words: transition, transformation, institution, crisis

Teorijske pretpostavke i praktični interesi  istraživanja odnosa “tranzicije” i institucija

Institucije kao sistemi običajnih pravila ili pravnih normi koji regulišu društvene odnose u ključnim sferama međusobnog delovanja i fazama društvenog života ljudi, latentno su protivrečne.  Relativno stabilan spoj četiri elementa  svake institucije, od univerzalno formulisane ideje vodilje,  preko sistema predvidljivih uloga i pravila  postupanja, do materijalnih aparata (Malinowski, B. 1941) zaživljuje  kroz proces socijalizacije i identifikacije ljudi sa tako strukturisanim ustanovama. Institucije funkcionišu preko ljudi koji upražnjavaju njihove regulativne norme u formi  odgovarajućih kolektivnih, spoljašnjih i prinudnih u odnosu na pojedinca, načina osećanja, mišljenja i delanja (Durkheim, Emile, 1895). S jedne strane, ovakva tipizacija i rutinizacija određenog načina življenja i međudelovanja ljudi, zadovoljuje po mišljenju filozofa, važnu potrebu ljudskog roda. Ljudski rod, naime, odlikuje po njima nedostatak urođenih instinktivnih reakcija. Stoga mu je potrebno da nauči, a za to je i sposoban za razliku od većine životinjskih vrsta, šta, kada, s kim i kako da čini  (Gehlen, A., 1940). Naučeno zadovoljava ljudsku potrebu za sigurnošću i uštedom vremena i energije prilikom tumačenja i rešavanja tipičnih problema odnošenja prema drugim ljudima, stvarima i prirodnom okruženju, koji se stalno ponavljaju tokom zajedničkog života i drušvenog međudelovanja (Berger, P., Luckman, T., 1966). Utvrđivanje sistema uloga zadovoljuje i potrebu društva, pre svega dominantnih grupa u njemu, za stabilnošću poretka, S druge strane, institucionalno utvrđivanje određenog načina i oblika odnošenja, rutinizacija i predvidljivost saobraćanja, istovremeno eliminiše druge mogućnosti, i guši spontanost, inicijativu i stvaralaštvo ljudi. Time se tendencijski potire doprinos institucionalizacije u smislu rutinizacije ljudske delatnosti porastu njene produktivnosti.

U okolnostima zaoštrene ekonomske i političke krize zatečenih načina reprodukcije života, preispitivanje tradicijom prenesenih i naviknutih načina mišlljenja, delanja i osećanja, izaziva manifestovanje prethodno samo latentne unutrašnje protivrečnosti odgovarajućeg institucionalnog sistema. Pojedinci i čitave grupe počinju da pružaju aktivan otpor  daljem nametanju ključne ideje vodilje do tada dominantnih društvenih institucija, kao i s njom strukturalno povezanih pravila  saobraćanja, te odgovarajuće podele uloga i dobara. U otvoreno konfliktnim situacijama, nezadovoljni pojedinci i društvene grupe dovode u pitanje ideološku pretenziju  pristalica aktualno vladajućih obrazaca regulisanja društvenih odnosa, na njihovo univerzalno važenje. Suprotstavljaju im vlastitu zamisao poželjnog načina organizacije društvenih odnosa i alternativnu strategiju strukturalnog preobražavanja zatečenih institucija, ističući i sami pretenziju na njihovo univerzalno važenje. 

Društveno strukturalni izvor ovakvog direktnog sukobljavanje pristalica oprečnih zamisli i strategija institucionalizacije društvenih odnosa jeste klasna podela rada i iz nje proishodeći suprotstavljeni interesi pojedinaca i društvenih grupa. Jedni bi da očuvaju monopol na upravljačke i kontrolišuće uloge u klasnoj podeli rada, a drugi bi da relativno poprave nagrađivanje stručnih i posredničkih uloga koje vrše ili nastoje da vrše. Treći i najbrojniji su potencijalno najradikalniji u meri u kojoj je uslov ostvarenja njihovog posebnog interesa, univerzalno razotuđenje kroz ukidanje njihove aktualne svedenosti na podređene, puke izvršilačke i repetitivne uloge u društvenoj podeli rada, s kojima su povezani razni oblici izrabljivanja, potčinjavanja i lišavanja u svim sferama životne delatnosti. 

Nastojanje da se u aktuelnoj prelaznoj eposi sveobuhvatne krize dominantnog načina organizacije društvene reprodukcije života institucionalizuje proces tranzicije odnosno strukturalnog preobražaja iz postojećeg u neki drugi sistem organizacije, ne može da izbegne da dovede do svesti  latentne protivrečnosti zatečenih društvenih institucija, kao i da reflektuje već ponuđene tuđe i teorijski zamislive vlastite alternativne zamisli i strategije njihovog konzerviranja, reformisanja ili revolucionisanja.  Ovakvo osvešćivanje i samo-osvešćivanje predstavlja važnu teorijsku predradnju za praktično političko organizovanje pojedinaca i grupa koji nastoje da vlastitu viziju poželjnog uređenja društvenih odnosa  ostvare kroz koordinisano, istovremeno vrednosno- i ciljno-racionalno delanje (Weber. M., 1921). Ukoliko se ovakav napor osvešćivanja i samoosvešćivanja preskoči,  rizikuje se da se ništa ne nauči iz brojnih prethodnih pokušaja tokom ljudske istorije da se zatečeni institucionalni poredak konzervira, reformiše ili revolucioniše.

Trenutno stanje (samo)refleksije i (samo)organizacije institucionalizacije tranzicije i transformacije institucija u eposi krize prelaza u Srbiji 

Sedamanest meseci nakon što je u podmetnutom požaru u zgradi Savezne skupštine uništena  između ostaloga dokumentacija sa izbora 2000, otežavajući time da se utvrdi da li je predsednički kandidat Demokratske Opozicije Srbije dobio zakonom propisanih više od 50% glasova u prvom krugu predsedničkih izbora,  i dalje traje spor da li je taj događaj simbol revolucije ili kontrarevolucije.  

Stanovište nove pozicije
Neposredni nosioci DOSove vlasti, članstvo koalicionih partija i njihove pristalice, sa oprezom i ambivalentnim osećanjem koriste izraz revolucija za označavanje događaja od petog oktobra 2000. Kada se odluče da ga upotrebe, to čine u meri u kojoj smatraju da je u svesti velikog broja birača sa terminom revolucija povezan pozitivno vrednovani ideal slobode. U tim prilikama nazivaju revolucijom zapravo dobro isplanirani prevrat (Bujošević, D., Radovanović, I., 2001). Pripremljen je scenario  za nasilno rušenje koalicione vlasti socijalista, jugoslovenske levice i radikala, koja je svojom bahatošću, greškama i propustima u okolnostima svih oblika pritisaka bivših i sadašnjih (neo)kolonijalnih sila vojno organizovanih u NATO, izgubila poverenje pa i legitimnost u očima mnogih birača.  Neposredni akteri prevrata i pristalice DOS-a istovremeno prezaju od upotrebe izraza revolucija, zato što nasilno rušenje političke vlasti podrazumeva sa stanovišta još uvek važećeg  ustavnog poretka, njegovo kriminalno kršenje. Deklarisani borci za pravnu državu kao neophodan legalni okvir za institucionalizaciju slobodne parlamentarne demokratije i otvorene tržišne privrede, naslućuju da je neustavno menjanje ustavnog poretka suprotno njihovom proklamovanom izbornom programu. Stoga verovatno sa zebnjom shvataju da su ostavili širom otvorenu Pandorinu kutiju nasilja, iz koje ono može da im se jednom vrati kao bumerang, Otuda uporno nastoje da svoju skupštinsku večinu iskoriste za donošenje novih zakona koji će makar retroaktivno obezbediti legalitet učinjenim ustavnim prekršajima. Nasilno smenjivanje i postavljanje na rukovodeće položaje u svim sferama delatnosti prema kriterijumu političke podobnosti umesto proklamovane stručnosti, propraćeno je izbijanjem brojnih  kriminalnih afera tokom sukoba kako sa starim vlastima tako i sa frakcijama unutar novog vladajućeg društvenog i političkog  bloka, Ove pojave rečito govore da je proklamovani izborni cilj DOSa - institucionalizacija pravne države, daleko od ostvarenja. 

Što više ankete javnog mnenja, uprkos izvesnom “friziranju” rezultata u skladu sa narudžbom nosuilaca materijalne moći (Gian Antonio Gilli, 1972) ukazuju na pad popularnosti novih vlasti, to se one više trude da nepopularne mere transformisanja ključnih institucija koje one ubrzano sprovode, učine popularnijima. To pokušavaju da postignu uz angažovanje sve brojnijih agencija za  odnose sa javnošću i za marketing. U jednom političkom reklamnom spotu se tako ženska osoba odenuta u beli lekarski mantil obraća  desetinama hiljada već otpuštenih radnika i stotinama hiljada onih kojima otpuštanje tek preti, poredeći privatizaciju sa hirurškom intervencijom. Poput operacije, tvrdi navodno medicinski stručnjak u ovom spotu, privatizacija mora da bude bolna da bi posle nje pacijentu bilo bolje.  ^injenica da je proređeno prikazivanje ovog političko propagandnog spota, ukazuje da je i nekim ideološkim predstavnicima nove vlasti došlo do svesti da spot nije dovoljno uverljiv i da izaziva suprotan efekat. Brojni gledaoci ovakvih reklama mogu da upoređuju njihove obećavajuće poruke ne samo sa iskustvom velikog dela stanovništva Poljske i većine istočno-evropskih zemalja, kojima  je već više od deset godina privatizacije do sada donelo porast bede, smrtnosti, neobrazovanosti, deindustrijalizacije i propadanja seoskih poljoprivrednih domaćinstava (Poznanski, K., 2000), nego i sa viševekovnim iskustvon o “razvoju nerazvijenosti” kao posledici nasilne privatizacije u najvećem delu bivših i sadašnjih (neo)kolonija u Africi, Aziji i Latinskoj Americi ( Gunder Frank, A., 1967), u kojima do dana današnjeg nije došlo do obećanog poboljšanja. Naprotiv, koncentracija polovine dohotka čovečanstva u rukama manje od pet stoina većinskih vlasnika transnacionalnih korporacija i finansijskih organizacija, upravo dovodi do usijanja najnoviju svetsku krizu depresije. 

Pripadnici nove DOSove vlasti minimiziraju razmere ili čak negiraju postojanje globalne sistemske krize akumulacije kapitala i nastavljaju da sprovode, a njihovi ideološki predstavnici da pravdaju, neoliberalni program “strukturalnog prilagođavanja” zatečenih institucija, koje nazivaju represivnim, autoritarnim ili totalitarnim, Kao vlastiti program su zapravo preuzeli program transnacionalnog kapitala finansijski organizovanog u Svetsku banku i Međunarodni monetarni fond, pod dominacijom Federalnih rezervi SAD, moćne privatne institucije sa sedištem u Vašingtonu. Ključni deo tog programa čini privatizacija javnog sektora privrede i deregulacija tržišta. DOSova vlada i eksperti G17 predstavljaju privatizaciju i deregulaciju kao univerzalni lek za teškoće lokalne privrede. Oni pri tome prikrivaju da je glavna funkcija obavezne, masovne i brze privatizacije i deregulacije u bivšim zemljama tzv. realnog socijalizma i trećeg sveta, da omoguće transnacionalnom kapitalu obnavljanje direktne i indirektne kontrole nad njihovim realnim materijalnim i ljudskim resursima (Hoefle, John, 2001). Ostvarivanje ove kontrole postalo je uslov opstanka dominacije svetske finansijske oligarhije u trenutku kada su spekulacije privatizovanih fondova za penziono, zdravstveno i socijalno osiguranje, tzv. institucionalnih investitora, na svetskim berzana hartija od vrednosti i deviza, dovele do eksplozije tzv. “loših pozajmica”, dužnicke krize i lančanih bankrota. Ova kriza preti da potpuno razori međunarodni finansijski sistem, koji je od 1971 godine bio zasnovan na dolaru kao rezervonoj svetskoj valuti i plivajućem kursu valuta bez pokrića u plemenitim metalima.  

DOS-ova vlada ignoriše argumentovane kritike neoliberalne strategije dvostrukih standarda nametanja privatizacije i slobodne trgovine slabim državama periferije, te očuvanja državnih subvencija i protekcionističkih uvoznih carina u snažnim državama centra svetske kapitalističke privrede, čije vlade promovišu transnacionalne regionalne i globalne integracije i institucije, pod uslovom da su u stanju da ih kontrolišu u skladu sa nacionalnim interesom (^omski, N., 1999).  Mogući motiv za ovakvo ignorisanje, sugeriše podatak da transnacionalni kapital sprovodi svoju po nazivu neoliberalnu, a po sadržini autoritarnu i tendencijski totalitarnu strategiju dvostrukih standarda, uz pomoć svojih lokalnih saradnika. Njih podmićuje za obavljanje usluga posredovanja u pljačkanju nacionalnog bogatstva vlastite zemlje, provizijama deponovanim na privatnim računima u inostranim bankama. Na ovaj podatak ne ukazuju više samo poznati “levičari”, nego i bivši visoki funkcioneri transnacionalnih finansijskih instittucija oligopolskog kapitala poput Josefa Stiglitza (Palast, Greg, 2001). Verovatno isti podatak objašnjava zašto je DOSova vlada u ovom sastavu neprijemčiva i za sve snažnije zahteve u samim zemljama centra svetske kapitalističke privrede da izlaz iz krize treba tražiti u primeni neo-kejnzijanskog programa deprivatizacije i reregulacije u oblasti snabdevanja energijom, zdravstvu i drugim oblastima “realne ekonomije” i javnih službi (Frieman, Richard, 2001).   Pojedini ministri ključnih resora nove vlasti, naprotiv, nastavljaju da ubrzanim tempom upražnjavaju iskustvo koje su stekli u primeni programa “strukturalnog prilagođavanja” u zemljama   centralne i istočne Evrope, poput \elića.  Pri tome ne smatraju čak ni da je potrebno da bar dok su na funkciji na kojoj bi trebalo da brane interes države koju predstavljaju, prekinu da istovremeno brane vlastite komercijalne ili vlasničke interese u inostranim konsultantskim firmama s kojima su povezani, poput Vlahovuića (Bulatović, G., 2002). Samo takva, u najmanju ruku podeljena lojalnost, može da objasni još uvek protivustavnu rasprodaju društvene imovine za vrednost manju od dotadašnje godišnje čiste dobiti ili od vrednosti samog zemljišta na kojem se nalazi prodavano preduzeće. Odsustvo brige za stvaranje uslova za domaću akumulaciju kapitala, sugeriše i masovna pojava falsifikovanih dolara u menjačnicama Narodne banke Jugoslavije istovremeno sa likvidacijom najvećih domaćih banaka i kampanjom euroizacije domaćeg finansijskog sistema, te svakodnevnom najavom preko masovnih medija, stvaranja još “privlačnijih” uslova za strani kapital.

Stanovište nove opozicije
Za neposredne nosioce bivše vlasti i njihove pristalice, posebno za one relativno retke koji su ostali uvereni zagovornici revolucionarne ideje i prakse prelaza iz kapitalizma u komunizam, 5 oktobar 2000 simboliše  kulminacionu tačku kontrarevolucije i restauracije kapitalizma.  U ovom novom opozicionom društvenom i političkom bloku, nema saglasnosti o tome kada i ko je zapravo započeo kontrarevolucionarni preobražaj temeljne institucije za strukturu svakog društva, institucije svojine. Kratkog su daha pokušaji da se odgovor na ova pitanja pronađu isključivo ili čak pre svega u periodu nakon dolasku DOS-a na vlast i usvajanju novih zakona o privatizaciji i radnim odnosima. Takvi odgovori zanemaruju da je ovaj proces restauracije elemenata kapital odnosa proizvodnje roba za prodaju s profitom na tržištu i svođenja neposrednih proizvođača na eksploatisanu radnu snagu lišenu kontrole nad uslovima preživljavanja, započeo i u “Prvoj zemlji socijalizma” vrlo skoro nakon oktobarske revolucije. U prvoj zemlji ustavne institucionalizacije društvene svojine i samoupravljanja kao proizvodnog odnosa, proces restauracije kapitalizma intenziviran je sredinom šezdesetih godina. Tada je po mišljenju više analitičara došlo do ubrzanog napuštanja koordinišuće uloge planskog razvoja infrastrukture koja zahteva dugoročne investicije, kao i do slabljenja kontrole nad tzv. prirodnim monopolima i tzv. strukturalno nesavršenim tržišta. Do ovoga je došlo pod kombinovanim uticajem  lokalnih i globalnih faktora. Glavni lokalni činilac je zainteresovanost dela kolektivno vlasničke klase da u reprivatizaciji svojevremeno nacionalizovane pa socijalizovane svojine nad glavnim sredstvima za proizvodnju, obezbedi sigurniji mehanizam reprodukcije sebe i svojih naslednika na rukovodećim položajima u klasnoj podeli rada, nego što je to bilo nominovanje na takve položaje od strane viših slojeva partijske i državne birokratije.  Glavni spoljašnji faktor bili su svi oblici pritiska transnacionalnog kapitala, da nakon simboličkog pada berlinskog zida, ponovo ostvari slobodan pristup materijalnim i ljudskim resursima i tržištima bivših socijalističkih zemalja (Vratuša, V., 1993;1997).

Sudeći prema sadržaju najnovije platforme o privatizaciji kako Socijalističke Partije Srbije tako i Saveza Sindikata Srbije, i u potencijalno “revolucionarnom” delu opozicionog političkog i društvenog bloka, preovladalo je odustajanje od revolucionarne strategije oslobađanja od otuđujuće potčinjenosti klasnoj podeli rada, čiji je privatna svojina ili pravo izrabljivanja i raspolaganja proizvodom tuđe radne snage, samo pravni izraz. Gotovo je zaboravljen svojevremeni krajnji cilj revolucionarnog međunarodnog pokreta epohe krize prelaza iz kapitalizma u komunizam - ostvarivanje slobodnog udruženja samoupravljača u kojem bi slobodan razvoj potencija svakog pojedinca bio uslov slobodnog razvoja za sve, i u kojem bi bio zamenjen u osnovi buržoaski institucionalni sistem  raspodele društvenog proizvoda prema kriterijumu privatnog vlasništva i radnog učinka na tržištu, solidarnom raspodelom prema potrebama na temelju socijalizacije osnovnih sredstava za proizvodnju, razmenu, potrošnju i komunikacije pod kontrolom saveta proizvođača i potrošaća.  

Umesto ove anti- i post-kapitalističke strategije institucionalizacije tranzicije i transformacije institucija,  nova opozicija je preuzela ključni elemenat pro-kapitalističke strategije nove pozicije – privatizaciju. Razlikuje se od nje samo kvantitativno, po većem insistiranju na “pravednoj” privatizaciji,  “akcionarstvu zaposlenih” i sprovođenju socijalnog programa zaštite otpušenih i nezaposlenih.
 
Zaključak
Domaća politička scena trenutno je gotovo potpuno zaposednuta zagovornicima obnavljanja (otuda sveprisutnost prefiksa “neo”) jednog od dva ekstremna oblika institucionalne organizacije kapitalističkih društvenih odnosa proizvodnje i prisvajanja. Ovi oblici organizacije se tokom poslednjih pet i više vekova periodično međusobno smenjuju u ulozi dominantne forme. Jednom je naglasak na privatnom vlasništvu i tržišnoj regulaciji, a drugi put na kolektivnom vlasništvu i državnoj regulaciji.  Upravo ovo ciklično smenjivanje dominantnog oblika regulacije kapitalističke reprodukcije, svedoči o unutrašnjoj granici akumulacije kapitala kao takve.  S jedne strane, međusobno nezavisne i konkurišuće odluke individualnih posednika i proizvođača roba za prodaju na tržištu, ciklično izazivaju krize hiper-akumulacije. One se manifestuju kao krize hiperprodukcije roba koje ne mogu da pronađu platežno sposobnu potražnju usled sve neujednačenije raspodele dohotka. Ove prekide u akumulaciji kapitala zagovornici državne intervencije nastoje da prevaziđu putem uvođenja elemenata planiranja. Državna preraspodeljujuća intervencija u privredne tokove je u okviru očuvanja kapital odnosa imanentno ograničena otporom kapitalista oporezovanju njihovog profita.  Ekstremno razvijanje planskog oblika regulacije reprodukcije u komandnoj ekonomiji,  u kojoj nije prevaziđena klasna podela rada kao stalni izvor reprodukcije najamnog odnosa i privatne svojine, destimuliše napore da se poveća produktivnost rada, Ovo vodi u krizu stagnacije, koja se manifestuje kao nedostatak roba masovne potrošnje. 

Sa domaće političćke scene su gotovo potpuno odsutni zagovornici anti- i post-kapitalističkih “nerefirmskih reformi” zatečenog institucionalnog sistema, koji bi bili utemeljeni na saglasnosti velike većine stanovništva sa samonametnutim pravilima regulisanja odnosa reprodukcije života U koncipiranju i sprovođenju ovih pravila ta ogromna večina bi trebalo aktivno da učestvuje, otvarajući time mogućnost za prevazilaženje protivrečnosti inherentne prinudnoj i hijerarhijskoj strukturaciji institucija, koja odlikuje sva klasno podeljena društva. Prevazilaženje ove protivrečnosti institucionalizacije epohe prelaza, podrazumevalo bi takvo regulisanje odlučivanja o usmeravajućim vrednostima, proizvodnji, potrošnji, nagrađivanju rada, te organizaciji radnog mesta i mesta življenja, koje bi omogućavalo  smanjivanje i u perspektivi ukidanje klasne podele rada na upravljački i izvršilački. Upravo ova podela reprodukuje u proširenom obimu odnose izrabljivanja, potčinjavanja i nejednakosti u raspodeli bogatstva, moći i uticaja. Upornim inovativnim stremljenjem ka ukidanju ove podele, samo bi neznatna manjina bila lišena prava da na osnovu instituta privatne svojine, kapitalističke proizvodnje prometnih vrednosti za tržište, formalne izborne parlamentarne demokratije i monopola primene fizičke sile države u službi interesa korporativne i finansijske oligarghije, upotrebi za izrabljivanje i tlačenje ogromne većine.   

Michael Albert u knjizi Kretanje napred – Program za participativnu ekonomiju (Albert, M., 2000), u cilju ostvarivanja  regulativnih ideala solidarnosti, pravičnosti, samoupravljanja i raznovrsnosti razvoja ljudskih potencija, predlaže institucionalizaciju nagrađivanja prema stvarno uloženom naporu, samoupravnih saveta proizvođača i potrošača, uravnoteženih kombinacija stvaralačkih i rutinskih poslova na radnom mestu, kao i alokacije materijalnih i ljudskih izvora na pojedine sfere proizvodnje dobara i usluga putem učestvovanja svih proizvođača i potrošača u participativnom planiranju. Glavni doprinos Albertove knjige jeste uvid da ideju vodilju nereformskih reformi dominantno kapitalističkih institucija, saučestvujuća privreda, ima šanse da se ostvari samo kroz saučestvujuće strukturisane institucije. Osnovna vizija cilja poželjne participativne organizacije odnosa između ljudi se na taj način identifikuje sa participativnim oblikom institucionalizacije društvenih odnosa kao sredstvom. 

Ovakve alternativne zamisli i strategije institucionalizacije epohe krize prelaza iz kapitalizam u komunizam, mnogima i u novoj poziciji i u novoj opoziciji izgledaju utopistički. Pre njihovog olakog odbacivanja, valja uzeti u obzir da se početkom XXI veka izrazito zaoštrava strukturalna kriza akumulacije kapitala. Iz nje transnacioanlni kapital ponovo traži izlaz kroz masovno ratno uništavanje “suvišnih” kapaciteta i ljudi, uključujući upotrebu nuklearnog oružja sa dugoročnim katastrofalnim posledicama za životnu okolinu i same ljude (Vratuša, V., 2002), Ovakve okolnosti   nameću potrebu da se u cilju izbegavanja nuklearnog uništenja planete, istražuju i isprobavaju i na prvi pogled utopističke strategije kvalitativne transformacije inherentno isključujućih i rasipničkuih institucija privatne svojine, proizvodnje za profit, klasne dominacije, izrabljivanja i represije otuđenog državnog aparata u službi akumulacije kapitala. Najnoviji nasilni pokušaji zainteresovanih zagovornika autoritarne i potencijalno totalitarne strategije institucionalizacije restauracije i konzerviranja kapitalističkih odnosa, da ovu strategiju nametnu ogromnoj većini čovečanstva putem indirektnog naoružavanja terorističkih grupa ili putem direktnog bombardovanja projektilima obogaćenima osiromašenim uranijumom “neposlušnih” režima i naroda koji pružaju otpor, ponovo aktualizuje staru dilemu: socijalizam ili varvarstvo.  

Društveni akteri na području bivše Jugoslavije zainteresovani za izbegavanje varvarizma i nuklearnog uništenja, imaju privilegovanu osmatračnicu sa koje svoju potragu za odgovorajućim anti- i post-kapitalističkim strategijama, mogu da otpočnu kritičkom analizom dometa i granica jedinstvenog i značajnog pokušaja višedecenijskog trajanja, da se sredstva za proizvodnju preobraze u vlasništvo celokupnog društva i da se objedine planske i izvršne radne funkcije. Ideal istovremenog političkog, ekonomskog i društvenog oslobođenja ima neke šanse na uspeh ukoliko se svesno istovremeno primenjuje na funckionalnom nivou proizvodnje, kroz samoupravljanje proizvođača, kao i na teritorijalnom nivou, kroz samoupravljanje potrošača u komuni. Ukoliko se ovaj dvostruki interes većine stanovništva previdi, a naglasak se stavi isključivo na jedan od njih (maksimalizacija plata i socijalnih davanja, na jednoj strani, ili minimizacija cena i poreza na drugoj), kapitalistički odnosi ostaju dominantni, uz prateće oblike fetišizma robne proizvodnje, otuđenja i društvene dezintegracije (Vratuša, V., 2000). 

Pored artikulacije jasne alternativne vizije institucionalizacije epohe krize tranzicije, potrebna je i hrabrost i sposobnost za mobilisanje i samo-organizovanje zainteresovanih pristalica u cilju njenog ostvarenja, izbegavajući degeneraciju takve političke samo-organizacije od sredstva oslobođenja u sredstvo porobljavanja.

Reference:

Albert, M., 2000: Moving Forward – Program for a Participative Economy, AK Press, Edinburg, London, San Francisco
Berger, P., Luckman, T., 1966: The Sociual Construction of Reality, Penguin University Books, Uk, Au, NZ, Ca, USA
Bujošević, D., Radovanović, I., 2001: Peti oktobar – 24 sata prevrata, Medija Centar, Beograd
Bulatović, G., 2002: “Drug Dinkić je postao džuboks ekonomista: ubaciš dolar, izabereš pesmu i on svira – intervju sa Nebojšom Medojevićem”, Svedok, 5. mart
Čomski, N., 1999: Profit iznad ljudi – neoliberalizam i globalni poredak, IP Svetovi, Novi Sad)
Durkheim, Emile, 1895: Les règles de la méthode sociologique, Alcan, Paris
Frieman, Richard, 2001: "Energy Deregulation Has Been a Disaster", Executive Intelligence Review, April 6, Vol.28, No.14, 15-19
Gehlen, A., 1940: Der Mensch. Seine Natur und seine Stellung in der Welt, Wiesbaden
Gian Antonio Gilli, 1972: Come si fa ricerca – Guida alla ricerca sociale per non specialisti, Arnaldo Mondadori Editore, Milano
Gunder Frank, A., 1967: Capitalism and underdevelopment in Latin America, MRP, NY
Hoefle, John, 2001: "Bush's Energy Pirates Are in Global Power Grab", EIR, August 10, No.30, 12-16
Malinowski, B. 1941: A Scientific Theory of Culture, The University of North Carolina Press, Chapel Hill, US)
Palast, Greg, 2001: "Stiglitz, today's winner of the nobel prize in economics", The Observer, London, October 10, http://www.GregPalast.com
Poznanski, K., 2000: Wielki przekret (Grand swindle), kazpoz@u.washington.edu
Vratuša, V., 1993: “Protagonisti svojinske transformacije u društvenim sistemima istočne, centralne i jugoistočne Evrope s posebnim osvrtom na slučaj Jugoslavije” (Protagonists of Ownership Transformation in the Social Systems of Eastern, Central and Southeastern Europe with Special Attention to the case of Yugoslavia), Sociologija (Beorad), No. 1, 53-68; 
1997: The Intrinsic Connection Between Endogenous and Exogenous Factors of Social (dis)Integration - a Sketch of Yugoslav Case, Dialogue (Paris), Part I, No. 22, 7-25, Part II, No.23, 3-37;
2000: “Participatory society  and Contradictions of Socialization”,  Sociologija, No. 3, 497-505
			2002: “Complex Disaster Production - The Case of the Depleted-Uranium Bombing of Afghanistan", D&S8CRN NEWSLETTER, No7-8, http://www.anglia.ac.uk/geography/d&scrn/newsletter/newsletter7-8/index_nl7-8.html
Weber. M., 1921: Wirtschaft und Gesellschaft, Tübingen